أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني
358
تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )
رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را پرسيدند از روز سه شنبه گفت : روز خون است . گفتند : چگونه ؟ - گفت : سه شنبه بود كه حوّا را حيض افتاد و هم سه شنبه بود كه قابيل هابيل را كشت و خداى تعالى منّت نهاد به سه چيز بعد از سه چيز ببوى بعد از مرگ كه اگر نه اين بودى هيچكس مرده را دفن نكردى و بشپشه كه در حبوب افتد كه اگر نه اين بودى بجاى زر و سيم آن نهادندى و بمرگ پس از پيرى كه مرد چون سخت پير شود او را از خود ملال آيد و همهء جهان را از وى ؛ در آن وقت مرگ او را راحت بود . [ سوره المائدة ( 5 ) : آيه 32 ] مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ ( 32 ) ميفرمايد كه : از بهر آن بود يعنى كشتن قابيل هابيل را كه بر بنى اسرائيل نوشتيم و حكم كرديم كه هر كسى كه او نفسى را بىنفسى يعنى بىآنكه او نفسى را كشته بود بكشد يا كشتن بر سبيل قصاص بود يا او در زمين فساد كرده بود به آن مستحقّ كشتن بود چنان باشد كه همهء مردمان را كشته بود عكرمه از عبد اللّه عبّاس گفت كه : مراد آنست كه هر كه او پيغمبرى يا امامى را بكشد همچنان باشد كه همه مردمان را كشته از بهر آنكه قوام خلقان بپيغمبران باشد و به امام . مجاهد گفت : براى آنكه جان مقتول جهان اوست چون او را جان نباشد جهان را چه خواهد كرد از جانب او چنان بود كه همه جهان مردهاند و مناسب اين قول است از جهت معنى قول رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : من مات فقد قامت قيامته ؛ هر كه بميرد قيامت او برخاست و قيامت آنگه برخيزد كه مردمان همه بميرند . زجّاج گفت : او بمثابهء آنكس است كه همه جهان را كشته بمعنى آنكه همهء جهان خصم او باشند و همچنانكه مقتول خصومت او كند همهء جهان دست با او يكى دارند چه طالب حقّ است ، و هر كه نصرت كند پيغمبرى را يا امامى را تا او را بنكشند همچنان باشد كه همهء جهان را زنده گردانيده براى آنكه مردمان جهان بپيغمبر و امام زنده باشند . گفتهاند كه : هر كه زجر كند قاتل را از قتل و تعظيم كند قتل را در چشم او و تذكير كند او را بتحريم آن